Ermal Meta / Fabrizio Moro – Nuk më keni bërë asgjë

Përkthimi në gjuhën shqipe i këngës fituese "Non mi avete fatto niente"

Dy fjalë në lidhje me përkthimin e këngës në gjuhën shqipe…

Përpara disa ditësh një klient më kërkoi përkthimin e tekstit të këngës “Nuk më keni bërë asgjë” në gjuhën shqipe.

I shpjegova shkurtimisht klientit se një gjë e tillë është mjaft e vështirë dhe ka nevojë për kohë. Klienti më tha se i duhej “thjesht një përkthim”… Mora shkas nga kjo përvojë për të shprehur disa mendime në lidhje me përkthimin e poezisë apo tekstin e një kënge.

Një nga debatet që kanë të bëjnë me teorinë e përkthimit e që përfshin më shumë ekspertët është mundësia apo pamundësia e përkthimit të poezisë.

Mund të ketë artistë që janë poetë edhe këngëtarë njëkohësisht e që nëpërmjet muzikës gjejnë një formë të re të transmetimit të shkrimit poetik, por ka edhe këngëtarë që nuk janë poetë. Bob Dylan, p.sh. nga shumë specialistë nuk është pranuar si poet, megjithatë nëpërmjet këngës së tij ai ka krijuar sigurisht një formë të re letërsie.

Ka disa rryma mendimi. Disa specialistë mendojnë se poezia mund të përkthehet vetëm nga poetët: janë teoritë e para të përkthimit në anglisht, duke qenë vetë këta përkthyes kryesisht poetë. Një mendim tjetër është se përkthimi shërben vetëm për të kuptuar tekstin origjinal, pasi përkthimi i një poezie në një gjuhë tjetër, duke ruajtur të njëjtat vlera artistike, është thjesht i pamundur.

Një përkthim që i qëndron besnik origjinalit dhe që në të njëjtën kohë është “i bukur” si origjinali duke ruajtur të njëjtat karakteristika është rezultat i hulumtimit dhe i përpjekjeve të jashtëzakonshme nga ana e përkthyesit për t’iu afruar origjinalit.

Nga ana tjetër ideja se një përkthim i mirë i një poezie mund të bëhet vetëm nga një poet është një pohim pak i dyshimtë sepse kufizon ata përkthyes që i njohin mirë të dy gjuhët dhe që mund të angazhohen në “aventurën” e përkthimit, madje edhe në rastin e një poezie të vështirë (p.sh. për sa i përket metrikës dhe rimës).

Duke lexuar përkthime të shumta të poetëve të famshëm, mund të arrijmë në përfundimin se, versionet e përkthyesve “jo poetë”, janë vepra që përgjithësisht përfaqësojnë stereotipin e vjetër të “përkthyesit tradhtar”.

Ndërsa në përkthimet e përkthyesve poetë kemi mundësi të shohim, duke njohur origjinalin, se si aspekti krijues i përkthyesit poet mund të ndërhyjë rëndë në përkthim; ka raste kur duket sikur “shpirti i poetit përkthyes” përpiqet të përcjellë ndjenjat e veta te përkthimi, duke iu mbivendosur origjinalit, duke ndryshuar kështu veprën origjinare e pothuaj duke e mbytur atë.

Sikur të imagjinonim një poet që përkthen Danten, duke përdorur stilin, tingujt dhe ritmin tipik të poezisë moderniste, do të shihnim në këtë rast diçka që nuk është më një sonet i Dantes, por një vepër e re, (ndoshta edhe më e bukur), por ama një interpretim i ri.

Kur shkojmë në një ekspozitë dhe admirojmë një pikturë, mund të flasim për figurat e ilustruara, për teknikën që është përdorur, stilin, zgjedhjen e ngjyrave e detaje të tjera. Pra, asgjë nuk na pengon, pasi të kemi admiruar veprën origjinale, të shohim dhe të vlerësojmë variacione të tjera të asaj pikture, ose piktura të tjera, pavarësisht nga artisti që i ka punuar. Pra kemi të bëjmë me një ndryshim thelbësor në krahasim me poezinë: kushdo, pavarësisht nga kombësia, mund ta ndjejë dhe ta admirojë një pikturë dhe ta kuptojë atë sipas përvojës personale, por në qoftë se ne nuk e njohim një gjuhë të huaj, ose një dialekt të veçantë, është e pamundur që të kuptojmë ose ta ndjejmë një poezi pa ndihmën e përkthimit.

Poezia tek e cila kemi mbivendosjen e “shpirtit” të përkthyesit poet na lë të dyshojmë dhe gjithashtu na lë të pakënaqur: duke mos njohur veprën origjinale nuk do të jemi kurrë në gjendje të vlerësojmë poezinë e shkruar në gjuhën origjinale. Në të njëjtën mënyrë “përkthimi vetëm për të kuptuar” na krijon pakënaqësi, sepse synon të përcjellë vetëm kuptimin, mesazhin, duke lënë pas dore aspektin poetik. Është një përkthim pa një shpirt, besnik ndaj mendimit të autorit, por asgjë më shumë se një transportim i një sërë konceptesh nga një gjuhë në një gjuhë tjetër.

Përkthimi besnik ndaj origjinalit është pika e duhur e takimit ndërmjet besnikërisë ndaj origjinalit dhe vështirësive të pamohueshme p.sh. për ruajtjen e rimës e të ritmit, që hasen në përkthimin e poezisë.

Përfundimisht, me një përpjekje të madhe, mund të themi se takimi ndërmjet poezisë dhe përkthimit mund të ndodhë, edhe pse mangësitë mund të jenë të pashmangshme. Çdo gjuhë është e ndryshme nga të tjerat në aspektin e strukturës, tingujve dhe ritmit (pa përmendur figurat retorike). Diçka humbet në mënyrë të pashmangshme në përkthim, megjithatë, duhet t’i qëndrojmë sa më afër origjinalit, ose të paktën të përpiqemi t’i afrohemi atij sa më shumë. Përkthimi duhet të transmetojë emocione, nuk duhet të jetë diçka e ftohtë, pa shpirt.

Përkthyesja çeke Martina Csolàny, i ka përshkruar përkthyesit duke përdorur një imazh me fantazi.

Ajo i sheh përkthyesit si “balerinë të lidhur me zinxhir”: sipas aspektit artistik janë balerinë, për sa i përket gjuhës amtare (në të cilën përkthejnë) por janë të lidhur nga “zinxhirët” e kuptimit – nga kuptimi i tekstit origjinal, që duhet të jepet me anën e përkthimit.

Pra përkthimi modern pretendon të ketë një stil të bukur (pa interferenca) dhe në të njëjtën kohë të jetë semantikisht besnik (morfologji e “fjalëpërfjalshme”).

Kam provuar ta përkthej tekstin e këngës edhe në gegërisht, duke përdorur sa më pak gegizma. Ndryshimet ndërmjet variantit gegë dhe shqipes së sotme letrare janë kryesisht me natyrë fonetike;  shpresoj t’ia kem arritur.

Përkthimi në gjuhën shqipe

Al Cairo non lo sanno che ore sono adesso

Il sole sulla Rambla oggi non è lo stesso

In Francia c’è un concerto

la gente si diverte

qualcuno canta forte

qualcuno grida a morte

Në Kajro nuk e dinë se sa është ora tani

Dielli mbi Rambla sot nuk është i njëjtë

Në Francë ka një koncert

njerëzit po zbaviten

dikush këndon fort

dikush bërtet për vdekje

A Londra piove sempre ma oggi non fa male

il cielo non fa sconti neanche a un funerale

A Nizza il mare è rosso di fuochi e di vergogna

di gente sull’asfalto e sangue nella fogna

Në Londër bie shi gjithmonë por sot s’bën keq

qielli nuk bën zbritje as edhe në një varrim

Në Nicë deti është i kuq nga zjarret dhe turpi

të njerëzve mbi asfalt dhe gjakut në kanalizime

E questo corpo enorme che noi chiamiamo Terra

ferito nei suoi organi dall’Asia all’Inghilterra

galassie di persone disperse nello spazio

ma quello più importante è lo spazio di un abbraccio

Di madri senza figli, di figli senza padri

Di volti illuminati come muri senza quadri

Minuti di silenzio spezzati da una voce

NON MI AVETE FATTO NIENTE

Dhe këtë trup të madh që ne e quajmë Tokë

plagosur në organet e tij nga Azia deri në Angli

galaktika njerëzish të shpërndarë në hapësirë

por ajo më e rëndësishmja është hapësira e një përqafimi

Të nënave pa fëmijë, të fëmijëve pa baballarë

Të fytyrave të ndriçuara si mure pa piktura

Minuta të heshtjes të thyer nga një zë

NUK MË KENI BËRË ASGJË

NON MI AVETE FATTO NIENTE

Non mi avete tolto niente

Questa è la mia vita che va avanti

oltre tutto, oltre la gente

NON MI AVETE FATTO NIENTE

Non avete avuto niente

Perché tutto va oltre le vostre inutili guerre

NUK MË KENI BËRË ASGJË

Nuk më keni hequr asgjë

Kjo është jeta ime që ecën përpara

përtej çdo gjëje, përtej njerëzve

NUK MË KENI BËRË ASGJË

Nuk keni pasur asgjë

Sepse gjithçka shkon përtej luftërave tuaja të kota

C’è chi si fa la croce

e chi prega sui tappeti

le chiese e le moschee

l’Imàm e tutti i preti

Gli ingressi separati della stessa casa

Miliardi di persone che sperano in qualcosa

Braccia senza mani

Facce senza nomi

Scambiamoci la pelle

in fondo siamo umani

Perché la nostra vita non è un punto di vista

E non esiste bomba pacifista

Ka nga ata që bëjnë kryq

dhe dikush lutet mbi qilima

kishat dhe xhamitë

Imami dhe të gjithë priftërinjtë

Hyrjet e ndara të së njëjtës shtëpi

Miliarda njerëz që shpresojnë në diçka

Krahë pa duar

Fytyra pa emra

Le të shkëmbejmë lëkurën

pasi ne jemi njerëz

Sepse jeta jonë nuk është një pikëpamje

E nuk ka bombë pacifiste

NON MI AVETE FATTO NIENTE

Non mi avete tolto niente

Questa è la mia vita che va avanti

Oltre tutto, oltre la gente

NON MI AVETE FATTO NIENTE

Non avete avuto niente

Perché tutto va oltre le vostre inutili guerre

le vostre inutili guerre

NUK MË KENI BËRË ASGJË

Nuk më keni hequr asgjë

Kjo është jeta ime që ec përpara

Përtej çdo gjëje, përtej njerëzve

NUK MË KENI BËRË ASGJË

Nuk keni pasur asgjë

Sepse gjithçka shkon përtej luftërave tuaja të kota

luftërave tuaja të kota

Cadranno i grattaceli

e le metropolitane

i muri di contrasto alzati per il pane

ma contro ogni terrore che ostacola il cammino

il mondo si rialza

col sorriso di un bambino

col sorriso di un bambino

col sorriso di un bambino

Do të bien rrokaqiejt

dhe metrotë

muret e konfliktit të ngritura për bukën

por kundër çdo terrori që pengon ecjen

bota ngrihet përsëri

me buzëqeshjen e një fëmije

me buzëqeshjen e një fëmije

me buzëqeshjen e një fëmije

NON MI AVETE FATTO NIENTE

Non avete avuto niente

Perché tutto va oltre le vostre inutili guerre

NON MI AVETE FATTO NIENTE

Le vostre inutili guerre

NON MI AVETE TOLTO NIENTE

Le vostre inutili guerre

NON MI AVETE FATTO NIENTE

Le vostre inutili guerre

NON AVETE AVUTO NIENTE

Le vostre inutili guerre

NUK MË KENI BËRË ASGJË

Nuk keni pasur asgjë

Sepse gjithçka shkon përtej luftërave tuaja të kota

NUK MË KENI BËRË ASGJË

Luftërat tuaja të kota

NUK MË KENI HEQUR ASGJË

Luftërat tuaja të kota

NUK MË KENI BËRË ASGJË

Luftërat tuaja të kota

NUK KENI PASUR ASGJË

Luftërat tuaja të kota

Sono consapevole che tutto più non torna

La felicità volava

come vola via una bolla

Jam i vetëdijshëm se çdo gjë nuk kthehet më

Lumturia fluturonte

Siç fluturon larg një flluskë

Përkthimi në gjuhën shqipe: shkodranisht

Al Cairo non lo sanno che ore sono adesso

Il sole sulla Rambla oggi non è lo stesso

In Francia c’è un concerto

la gente si diverte

qualcuno canta forte

qualcuno grida a morte

Në Kajro nuk e dinë sa asht ora tesh

Dielli mbi Rambla sot nuk asht i njejtë

Në Francë ka nji koncert

njerëzit po argëtohen

dikush këndon fort

dikush bërtet deri n’dekë

A Londra piove sempre ma oggi non fa male

il cielo non fa sconti neanche a un funerale

A Nizza il mare è rosso di fuochi e di vergogna

di gente sull’asfalto e sangue nella fogna

Në Londër bjen shi gjithmonë por sot s’ban dam

qielli nuk të zbret gja as edhe në nji vorrim

Në Nicë deti asht i kuq prej zjermit e turpit

të njerëzve mbi asfalt e gjakut në gjiriz

E questo corpo enorme che noi chiamiamo Terra

ferito nei suoi organi dall’Asia all’Inghilterra

galassie di persone disperse nello spazio

ma quello più importante è lo spazio di un abbraccio

Di madri senza figli, di figli senza padri

Di volti illuminati come muri senza quadri

Minuti di silenzio spezzati da una voce

NON MI AVETE FATTO NIENTE

E këtë trup të madh qi na e thërrasim Tokë

plague n’organet e tij prej Azijet e der’ n’Angli

galaktika njerëzish të shpërndamë në hapësinë

por ajo ma e randësishmja asht hapësina e nji përqafje

Të nanavet pa fëmijë, të fëmijëve pa babat

Të fytyravet të ndriçueme si mure pa piktura

Minuta të heshtjes, të thyeme prej nji zanit

NUK MË KENI BA KURRGJA

NON MI AVETE FATTO NIENTE

Non mi avete tolto niente

Questa è la mia vita che va avanti

oltre tutto, oltre la gente

NON MI AVETE FATTO NIENTE

Non avete avuto niente

Perché tutto va oltre le vostre inutili guerre

NUK MË KENI BA KURRGJA

Nuk më keni hjekë kurrgja

Kjo asht jeta jeme qi vazhdon

përtej çdo gjaje, përtej njerëzve

NUK MË KENI BA KURRGJA

Nuk keni pasë kurrgja

Sepse gjithçka shkon përtej luftave tueja të kota

C’è chi si fa la croce

e chi prega sui tappeti

le chiese e le moschee

l’Imàm e tutti i preti

Gli ingressi separati della stessa casa

Miliardi di persone che sperano in qualcosa

Braccia senza mani

Facce senza nomi

Scambiamoci la pelle

in fondo siamo umani

Perché la nostra vita non è un punto di vista

E non esiste bomba pacifista

Ka prej atyne qi bajnë kryq

e dikush lutet mbi qylyma

kishat e xhamitë

Imami e të tanë priftënt

Hymjet e  ndame të së njejtës shtëpi

Miliarda njerëz qi shpresojnë në diçka

Krahë pa duer

Fytyra pa emna

Le ta shkëmbejmë lëkurën

si përfundim jena njerëz

Se jeta jonë nuk asht nji pikëpamje

E nuk ka bombë pacifiste

NON MI AVETE FATTO NIENTE

Non mi avete tolto niente

Questa è la mia vita che va avanti

Oltre tutto, oltre la gente

NON MI AVETE FATTO NIENTE

Non avete avuto niente

Perché tutto va oltre le vostre inutili guerre

le vostre inutili guerre

NUK MË KENI BA KURRGJA

Nuk më keni hjekë kurrgja

Kjo asht jeta jeme qi ecë përpara

Përtej çdo gjaje, përtej njerëzve

NUK MË KENI BA KURRGJA

Nuk keni pasë kurrgja

Sepse gjithçka shkon përtej luftave tueja t’kota

luftave tueja t’kota

Cadranno i grattaceli

e le metropolitane

i muri di contrasto alzati per il pane

ma contro ogni terrore che ostacola il cammino

il mondo si rialza

col sorriso di un bambino

col sorriso di un bambino

col sorriso di un bambino

Kanë me ra rrokaqiejt

e metrotë

muret e konfliktit të naltësuem për bukën

por kundër çdo terrori qi pengon ecjen

bota çohet prep

me buzëqeshjen e nji fëmije

me buzëqeshjen e nji fëmije

me buzëqeshjen e nji fëmije

NON MI AVETE FATTO NIENTE

Non avete avuto niente

Perché tutto va oltre le vostre inutili guerre

NON MI AVETE FATTO NIENTE

Le vostre inutili guerre

NON MI AVETE TOLTO NIENTE

Le vostre inutili guerre

NON MI AVETE FATTO NIENTE

Le vostre inutili guerre

NON AVETE AVUTO NIENTE

Le vostre inutili guerre

NUK MË KENI BA KURRGJA

Nuk keni pasë kurrgja

Se gjithçka shkon përtej luftave tueja t’kota

NUK MË KENI BA KURRGJA

Luftat tueja të kota

NUK MË KENI HJEKË KURRGJA

Luftat tueja të kota

NUK MË KENI BA KURRGJA

Luftat tueja të kota

NUK KENI PASË KURRGJA

Luftat tuaja të kota

Sono consapevole che tutto più non torna

La felicità volava

come vola via una bolla

Jam i vetëdijshëm se çdo gja nuk kthehet ma

Lumtunia fluturonte

Si fluturon lerg nji flluskë

Në gegnisht: zanorja ‘ë’ nuk shqiptohet (ë-pazane) sidomos kur gjendet në fund të fjalës e kjo gjë shkakton zgjatjen e rrokjes tonike (zanores) që i paraprin. Në disa raste të tjera zanorja ‘ë’ shqiptohet ‘e’ (të kota / t’kota – përtej / pertej, etj.).

Mund t’ju interesojë gjithashtu

Argumenta
Close