Histori

Dosier – Çamëria

Në këtë material, lexuesi do të ketë mundësinë të prekë shumë nga ngjarjet që tronditën një komunitet të tërë duke e bërë edhe më të domosdoshme zbardhjen e shumë mistereve që kanë mbetur të mbyllura e të pamundura për tu trajtuar.

Genocidi i popullsisë çame është komentuar pak në raport me të pashfaqurën e heshtur për arsyet e situatës së vështirë midis dy akademive tona, Greke dhe Shqiptare. Situata jo bashkëpunuese mes akademive tona shkencore, e bënë të vështirë pasqyrimin e realitetit pasi dokumentacioni i masakrave ndodhet i izoluar në arkivat greke. Ky rrëfim i paraqet lexuesit fokuse të reja, parë nga sytë e vetë viktimave apo familjarëve. Ata do të sjellin në vemendjen tuaj copëza të një realitetit të kyçur, duke u bazuar në arkiva personale. Familjet e tyre ishin pre e dhunës kolektive dhe gjithçka ata kanë, janë kujtimet.

Këtu do të njiheni me strategjinë që përdorën grupet speciale të torturave ku „në emër të paqes“ u defryer me popullsinë e pambrojtur.

Si lindi çështja çame

Çështja çame, problemi i minoritetit Shqiptar në Greqi, lindi me vendimin e Konferencës së Londrës më 1913. Ajo e shkëputi këtë trevë Shqiptare dhe ia aneksoi Greqisë. Që nga kjo kohë nisi kalvari i tragjedive vazhdimisht të pranishme, por të sfumuara a të maskuara me fasadat e ligjeve Greke. Pas Konferencës, ky presion u legalizua duke nisur një politikë sistematike të Greqisë dhe forcave të ndryshme ultranacionaliste për shkombëtarizimin e trevës. Për të arritur këtë qëllim, u përdorën të gjitha mënyrat; makabritete, depersonalizime, plaçkitje, tatime të rënda, grabitje të tokave, përjashtimi i popullsisë nga pjesëmarrja në administratën shtetërore, ndalimi i dhunshëm i arsimit në gjuhën mëmë madje edhe në shkollat  fillore, vrasje, burgime, dënime e deri në masakra të përgjakshme.

Fillimet e masiviteteve tragjike datojnë rreth viteve 1913, kur u krye masakra në përroin e Selamit (Paramithi).  Mbi 72 krerë të Çamërisë si dhe qindra të tjerë u keqtrajtuan nga kapiteni famëkeq Deli Janaqi.  Por kalvari i persekutimeve po merrte përmasa të mëdha. Në  përfundim të Luftës së Parë Botërore, më 1918, u përpilua plani i grabitjes së tokave të popullsisë came; Ligji i të ashtuquajturës Reformë Agrare, i aplikuar vetëm për Çamërinë. Ky zhvillim i dha mundësinë agresorëve për të rrëmbyer pronat Shqiptare. Megjithëatë, edhe sot vazhdon diskriminimi ekonomik i kësaj treve. Sot po zhduken gjurmët me toponimet çame duke i ndërruar emrat e qyteteve dhe fshatrave. Por cila ishte Paramithia?

Paramithia (Tsamides)

Në lashtësi quhej Ajdonat (nga vitet 1200-1844). Mbas pushtimit nga Osmanët do të merrte emrin që ka sot – Paramithi. Është qyteti ku u lindën dhe u rritën shumë heronj dhe krahina që  jetoi dhe pa të dyja anët e medaljes; atë të parajsës, por edhe të ferrit.

Cili ishte qyteti i Paramithi-së?

Paramithia ishte qendra e Epirit të jugut. Nga banorët përreth quhej “ballkoni i çamërisë”. Kjo nga fakti se shtrirja e saj gjeografike ishte e tillë që të krijonte idenë e një super ballkoni. Ajo të ofronte panoramën mahnitëse të një oazi ku tre malet e njohura të saj shkrihen me pamjen e qytetin në formën e hënës. Falë klimës favorizohen ullishtet, tokat pjellore, zejtaria, tregtia, blegtoria. Qyteti kishte mbështetjen dhe famën e tetë familjeve me emër në thesproti e me gjerë, të cilat favorizoheshin edhe falë bekimit natyror.

Diskriminimi ekonomik:  Mohimi i pronës

Dokument për dëmshpërblimin e popullatës pas reformës agrare
Dokument për dëmshpërblimin e popullatës pas reformës agrare

Pas vitit 1925 nisi diskriminimi ekonomik në çamëri me ligjin famëkeq 3250. Ky ligj solli zhvleftësimin e tapive mbi 100 vjeçare, duke e zëvendesuar me reformën agrare. Ligji i ri aplikohej  vetëm në Epir. Ai i rëndoi shumë familjet e pasura, sepse nuk lejonte shfrytëzimin e tokave mbi 70 dynym, 200 rrënjëve ullinj apo agrumeve nga të zotët.

Masakra: “krimet u bënë në emër te paqes dhe qetësisë”

Me tërheqjen e forcave Gjermane nga Greqia në verë dhe në fillim të vjeshtës të vitit 1944, rajoni ndodhej në fazën e parë të një lufte të përgjakshme civile. Për të siguruar bregdetin Jonian për furnizimet e tyre ushtarake, forcat Britanike lejuan që njësitë e një komandanti vendas Grek, gjenerali Napoleon Zervas (1891-1957), të pushtonin rajonin. Zervasi ishte themeluesi dhe udhëheqësi i Lidhjes Kombëtare Republikane Greke (Ethnikós Demokratikós Ellenikós Sýndesmos – EDES). Ai u bë i njohur për spastrimin e Shqiptarëve të Çamërisë nga qershori i 1944 deri në mars të1945.

Genocidi:

Burgu famëkeq nr.2
Burgu famëkeq nr.2
Zerva
Zerva

Burgjet famëkeqe janë një nga ndalesat më të përfolura nga i gjithë komuniteti për larminë e bëmave. Kaos, tmerr, vrasje, kërcënime, përdhunime e lëshime kundrejt pagesave të majme. Parajsa e krimit i mori jetën 290 personave. Ishte vendi ku mbretëria e ferrit pushtoi gjithçka e kudo. Njerëz të depersonalizuar përpëliteshin të pashpresë duke iu dorëzuar tërësisht fatit. Shumë të mbijetuar kanë rrëfyer historitë e tyre rrënqethëse, të cilat nuk mundën të fshihen dot megjithë kalimin dhe harresën qe vitet sjellin. Në Paramithi nga data 28.6.1944 u krijuan dy burgje: I pari me nr. 1 ishte për burrat, ndërsa tek ai me nr. 2 qëndronin gratë. Burgu i burrave u konsiderua si shkolla më e madhe e therrtores. Këtu u therrën dhe u vranë pa gjyq pjesa më e madhe e të mbledhurve në pabesi nga gjykata apo krerët me influencë të krishterë a tregtarët e Paramithisë. Në burgun e dytë ndodheshin gratë, femijët dhe pleqtë, të cilët qëndruan plot gjashtë muaj. Gjithsej ishin: 22 pleq, 35 plaka, 422 gra, 68 vajza, 37 femijë nga 1- 4 vjeç dhe 46 fëmijë mbi 4 vjeç. Ky numër me kalimin e ditëve zvogëlohej ndjeshëm.

Fakte dhe rrëfime: ( Xhevat Muhedini – një nga pronarët e shtëpisë-burg, rrëfen…)
Misionerët Anglezë, duke i besuar komandantit Zerva, u gënjyen duke i lënë dorë të lirë grumbullimit të popullsisë, të cilët e bënë me qëllimin e shfarosjes masive.

Trupat e Zervës që kryen masakrat
Trupat e Zervës që kryen masakrat

Një ditë para se të niste masakra, tellali kishte  njoftuar që të gjithë myslimanët të mblidheshin pa përjashtim moshe apo gjinie. Për  mbledhjen e gjithë fshatit ushtarët gënjyen edhe parinë e Paramithis ( pasi dihej ndikimi i tyre mbi popullatën), myftiun dhe prefektin për të qënë palë në ketë organizim. Askush nuk mund të imagjinonte se si do të perfundonte ky grumbullim. As edhe komshinjtë Grekë, të cilët i kërcënuan të mos u hapnin dyert myslimanëve nëse do të kërkonin strehim. Në të kundërt i njëjti fund i priste edhe ata. Plani ishte menduar me detaje se si do te hynin 500 kalorësit zervistë në Paramithi me argumentit se ishin vetëm në emër të paqes dhe rendit. Therrjet e para do të nisnin pikërish me myftiun Hasan Avdullai, i cili me qetësinë që i falte besimi u dorëzua para tradhëtisë së bërë duke vijuar me rrahjet, madje edhe të familjarëve. Prefekti Sali Muhedini pa se si ata po përpiqeshin të shkëpusnin atë nga duart e tyre, por para se ta ekzekutonin, u bë deshmitar i kësaj masakre.

Nadirja, mbesa e Muhamet Zeqirjait
Nadirja, mbesa e Muhamet Zeqirjait

Rrëfen Nadirja, mbesa e familjes Zeqirjai  

E njëjta skenë u zhvillua edhe në Filat. Kryemyftiu Muhamet Zeqirjai ishte njeri me influecë në këtë zonë dhe kishte lidhje të forta me intelektualët Shqiptarë. Zeqirjai kishte mbaruar shkollën e mesme Zosimeja në Janinë dhe të lartën për teologji në Stamboll. Mundësoi hapjen e një shkolle në gjuhën Shqipe, e cila ia rëndoi më shumë agoninë e tij. – Nisën t‘ia prisnin të gjitha gishtat, e më pas e dogjën te gjallë në furrë, – rrëfen mbesa e kryemyftiut, Nadirja. Me këtë demostrim, popullsia e përgjysmuar nuk pati zgjidhje tjetër veç largimit nga shtëpitë e tyre.

MUHEDINI: Atje humba vëllanë të cilin e gjeta vëtem në vitin 1990.

Xhevat Muhedini
Xhevat Muhedini

-Në këtë burg, trajtimi ishte mizor, – rrëfen Xhevat Muhedini. – Në ditën e parë, njerëzit e mi më thanë se në burg ishin 631 persona, por çdo ditë vdisnin mesatarish 18 vetë.

– Fillimisht ne shkruanim se kush vdiste, –  i rrëfente mamaja e Xhevatit, – ndërsa me kalimin e ditëve, dikush që bënte punën e gardianit, na pa se çfarë po bënim dhe na i grisi letrat.  Atje nuk

ekzistonte njerëzorja; atje mbizotëronte dhuna e ferri. Çdo ditë, të sëmurët e rënduar nuk i kuronin më, por i ndanin nga tufa me

pretendimin për ti kuruar në spitale, e më pas… i mbysnin ose i vrisnin. Çdo ditë, njerëzit përgjysmoheshin. – Kështu ndodhi edhe me vëllain tim, – thote Xhevati. – e morën për ta kuruar duke na thënë se vdiq, por e vërteta ishte krejt ndryshe; e kishte adoptuat një oficer andart pasi nuk kishte fëmijë. U desh te vinte viti 1990 që ne ta shihnim të gjallë dhe shëndosh e mirë (i mbushen sytë me lot).

Ja një letër e grave që i mbijetuan terrorit zervist drejtuar komisionit T.U.

N.

O (1945). Përshkrimi i nënave të cilat pagun për jetët e fëmijëve të tyre dhe nuk i shpëtuan dot, sekuenca tragjike të ngrira në memorjen e trazuar, me shpresën se ishte koha për të marrë prehjen në paqen e drejtësisë. Por ja që kanë kaluar më shumë se 70 vjet dhe ende nuk kanë marrë atë ç‘ka dhuna ua hoqi papritur (ndër to edhe gjyshja ime e ëmbë,l Emine Dervishi).

Jemi një grup grash emigrante të çamerisë që jemi persekutuar nga ushtarët zervistë Grekë në korrik të1944 dhe tani jetojmë si EMIGRANTE në Shqipëri. Këtu poshtë do të pershkruajmë persekutimet, çnderimet dhe grabitjet që na kanë bërë në vendin tonë ushtarët fashistë Grekë.

Ditën e martë në mëngjes, bandat fashiste të zervës të komanduar nga Lefter Strugari nga Paramithija Koco Bazako, Dino Barba e të tjerë, hynë në qytetin tonë dhe menjëherë filluan persekutimet, çnderimet dhe grabitjet. Ushtarët zervistë hynë nëpër shtëpi dhe filluan të arrestojnë burrat. Në shumë shtëpi vranë burra, djem,vajza dhe gra. Edhe nëpër rrugë vranë majft burra. Fashistët Grekë nuk lanë grua dhe vajzë pa çnderuar e kjo mbi të gjitha ka qënë tmerri dhe barbarizmi më shtazarak kundër parimeve njerëzore. Tmerri dhe llahtaria tek gratë dhe femijët arriti kulmin. Zervistët i vazhduan barbaritë e tyre tre ditë rresht. Me urdhër të dhespotit të Paramithisë u muar nga shtëpia e tij myftiu Hasan Avdullahu të cilin e vranë afër xhamisë. Ushtarët zervista Cil Kutupi, Dino Barba, Sotir Borcali shkuan në shtëpinë e Qani Bollatit ku morën djalin e Isuf Bollatit, Fuatin dhe të birin e Naxhija Bollatiti për t‘i vrarë. Për shpëtimin e djalit të të nënshkruarës Naxhije Bollati me kërkuan të holla dhe unë i dhashë 25 lirat që më kishin mbetur. Fashistët i vranë me thika në oborrin e shtëpisë Fuatin, ndërsa i biri i Naxhijes, për të cilin pagoi edhe 25 lirat, vdiq nga torturat mbas 8 ditëve në burg. Ushtarët grabitën shtëpinë dhe vazhduan të çnderonin gratë dhe vajzat. Ditën e tretë mblodhën gratë dhe femijët në burgun e nënprefekturës. Burrat ishin të burgosur në shkollën e qytetit ku i therrën me thika duke i prerë buzët, hundët dhe veshët dhe pastaj i hodhën nga tarraca e shkollës në rrugë. Ne të nënshkruarat që kemi vuajtur nga ushtarët grekë të Zervës dhe kemi parë gjithçka përshkruam më sipër, i lutemi komisionit hetimor të marrë në shqyrtim ankesën tonë dhe për të vërtetuar krimet e bëra nga ushtarët dhe fashistët grekë të shkojë në qytetin e Paramithisë.

Burgu:

Vendi i dijes, gjimnazi unik 9-vjeçar “Dhimotiko-Scolio” u përdor si kasaphana më e madhe që mund të ketë ndodhur me jetët njerëzore. Ishte AUSHVIC-i i popullsisë çame. Muret e këtij terreni kanë historitë më tronditëse të masakrave humane, të cilat edhe pse ka kalur më shumë se gjysëm shekulli, ende nuk janë sfumuar dot.

Burgu nr.2 u bë shtëpia e Sali Efend Muhedinit. U vendos të transformohej në shtëpi-burg, pasi kjo ndërtesë kishte 36 dhoma, një oborr të madh si para ashtu edhe prapa. – Gjyshja e babait ishte gruaja e Sali Muhedinit. – thotë Xhevati. – Ishte ajo që më tregonte se çfarë ndodhte në shtëpinë e tyre të kthyer tashmë në burg por edhe nëna e nënes e cila pati fatin t‘i mbijetonte masakrës.

Rrëfimi i të moshuarës

Dy gjyshet e mia, nëna e babait Fetija si dhe nëna e nënës Xhevrija, më kanë treguar shumë për kohën që shtëpia e tyre iu kthye në burg. – Në shtëpinë tonë, që tashmë emërtohej “Burgun nr. 2”, kishte vende të bollshme për tu fshehur. Kishte çati dhe hatlla e një mori vendesh të përshtatshme për të qëndruar ne familjarët që e njihin mirë ndërtesën tonë. Aty rrinte i fshehur babai im si dhe 4 persona të tjerë. Në ditën që shtëpia jonë u kthye në burg, cacet (hajdutët fshatarë), vinin të vidhnin plaçka. Nëna ime zihej me ta se nuk mund t‘i linte të merrnin gjërat me vlerë. Ndërsa nëna e nënës, nuse nga dera e Paramithisë, thoshte për personat e ekzekutuar: – I kisha zili ato qe vdisnin nëpër burgje apo nga dora e andartëve (ushtarëve), pasi kjo që ne po jetonin përditë ishte edhe më e tmerrshme, – rrëfen Xhevat-i. Të fshehurit në asllat e shtëpisë nuk ishte zgjidhje pasi nuk mund të rezistoje në pafundësi pa ngrënë dhe pa pirë. Pas katër ditësh, kur etja dhe uria u kishte errur sytë dhe pasi panë se në burgje vinin inspektime nga anglezët, ata dolën dhe iu lutën ti shpëtonin nga ky ankth. Dhe këtë rradhë fati ishte me ta.

Pse u shpejtua ikja e të moshuarve dhë fëmijëve, sipas të mbijetuarve

Në burgje, muajt e fundit u shtuan inspektimet e Anglezëve dhe të mjekëve. Këto të fundit kur shihnin dhe mjekonin të sëmurët, i thanë grupit Grek se nësë nuk do t‘i linin të lirë gjithë të burgosurit, ato do t‘i merrnin edhe ata në botën tjetër. Një epidemi mund të dilte jashtë kontrollit dhe atëherë këtij rreziku nuk do t‘i bëhej më ballë. Ishte kjo një nga tezat që u përdor për të pushuar së ekzistuari këto burgje. Më datën 15, ushtarët Grekë i lajmëruan që të gjithe se “do të shkonin te Xhexheja” (te gruaja e xhaxhait në Shqipëri). Kështu pas 6 muajsh të ngujuar, të cfilitur, të sëmurë, të paushqyer, të paveshur dhe në kulmin e acarit e të të ftohtit, nisi një tjetër betejë ajo e rrugëtimit për në Shqipëri. Udhëtim i cili zgjati plot 3 ditë e dy netë, – rrëfen Xhevati.

Udhëtimi për në Shqipëri i njërit nga karvanët 

Dita e parë: Paramithi – Minin.

Dita e dytë: Minin – Filat.

Dita e tretë: Filat – Qaf-bot – Konispol – Delvinë.

Sipas të mbijetuarve, ndodhte që në Filat dikujt ia merrnin edhe plaçkat e trupit, xhaketën, pallton apo këpucët. Por ajo që i goditi më shumë se gjithçka, ishte ndarja fatale nga vendi, shtëpia, kujtimet. Shumë prej të moshuarve, kjo e fundit i mbylli tragjikisht jetët e tyre. Gjatë rrugës, karvanët hasnin shumë kufoma. Shumë nëna nuk mundeshin të mbanin fëmijët e tyre, shumë pleq nuk mundeshin të ecnin dot. Por shumë të tjerë nuk mundën as të shihnin më kurrë familjarët e tyre.

Mbërritja në Shqipëri  –  “Flori në këmbim të pritjes”

Me lotë në sy, kthenin kokat e sërisht qanin vendin e tyre që po e linin, njerëzit e humbur, pasuritë që u vodhën… pikëpyetjet e pafundme.

Në rreshtat e krijuara, shihje fytyra të cilat qanin pa zë, e nëpër dhëmbë belbëzonin “lamtumirë Paramithi dhe ti nana çamuri”. – Nuk mund ta harrojmë largimin nga çamëria, – thonin gjyshet, nëna, motra ime që atëhere ishte 7 vjeç. – Ecnim e ecnim, pa e ditur se ku dhe se si ishte Shqipëria. Mbërritëm në të ngrysur në Delvinë. Na sistemuan 10-15 vetë në një dhomë. Ishim të mbaruar dhe prapë gjumi nuk na zinte. Si do t‘i nisnim jetët tona nga zero? Nga jashtë u dëgjua një zë. Ishte gdhirë. U çova të laja sytë, por çfarë po shihja… – rrëfen gjyshja ime -…një prift. U ktheva me vrap dhe u thashë të mive: prift lamë, e prift po gjejmë në Shqipëri. Më pas na vizituan Delvinjotet, na erdhën edhe partizankat. Nuk harroj njërën e cila na kërkoi se mos kishim flori. Sërisht tmerri po niste të shfaqej dhe iu përgjigjëm se ato që kishim na i mori greku në 6 muajt e burgut. Më pas na thanë se do të vinte një i madh i qytetit të Delvinës dhe vërtetë ai erdhi. Ishte Edip Cuci që më vonë në Tiranë do ta kishim edhe komshi. Na pyeti për hallet, për rrugën. Njërës nuk iu durua dhe i tha se një nga ato ushtaret (asqere) i kërkoi flori. Edipi i rreshtoi vajzat dhe tha: “Cila nga këto e ka bere”? Ne nuk folëm, ndërsa ajo ishte bërë si limon.

Fshehja e qëllimtë e dosjes çame nga të gjitha sistemet.

Në sistemin e E. Hoxhes, dosjet e çamëve u mbajtën në terr në arkiva të mbyllura, pasi këto dosje i sillnin telashe fqinjit tonë. Ndërsa në sistemin demokratik, qeveritë kanë bërë sikur e kanë përkrahur komunitetin çam. E vërteta e pathënë është që pa përjashtim të gjitha qeveritë kanë bërë si kanë dashur me këto dosje, duke i përdorur në politikat me shtetin Grek. Sa herë që qeveria jonë ka pasur tension politik me fqinjin tonë, kanë nxjerrë nga arkivat “kartën e artë të çamerisë” duke i kujtuar “ja pasuria dhe masakrat çame! Do t‘i  perdorim?” Dhunë më 2004 me rastin e rezolutës çame, ndërsa në 2013 në muajin prill thanë se – “kjo rezolutë është votuar qe më 2004, por ka ndenjur e fshehur nga partia në pushtet e asaj kohe, pra ajo socialiste”. Nëse ky zhvillim ështe fshehur nga partia në pushtet, pse nuk e bëri me dije qeveria e PD, por qëndroi në heshje?  Kjo ngrirje nuk i intereson këtij komuniteti i cili sot përbën rreth 8% të popullsisë së vendit me rreth 250 mijë banorë. Teksti i rezolutës ështe votuar në parlamentin Shqiptar në vitin 2004. Megjithëatë nuk u njoh si dokument, për shkak se rezultatet u manipuluan. Ai e pa dritën e botimit në fletoren zyrtare pas takimit qe kreu i PDIU, Shpetim Idrizi, pati me ministrin për mardhëniet me parlamentin, Z. Ilirian Celibashi. Mediat kanë publikuan zhvillimin e ri te qeverisë Rama ku rezoluta çame u rishfaq në fletoren zyrtare. Por ligji i luftës i mbajtur forcërisht nga qeveria greke pengon vazhdimësinë e normalitetit midis dy vendeve tona. Kjo rezolutë përbën çelësin e vazhdimësisë së zbutjes së kësajë tragjedie, pasi kërkon rikthimin e pronave çame, riatdhesimin, marrjen e shtetësisë. Shefat e diplomacisë greke, sistematikisht e mbyllin këtë temë, ku deklarojnë se qeveria greke e ka zgjidhur kete çështje me të ashtuquajturin traktatin e miqësisë të datuar më 1987.

Teza e bashkëpunimit me fashizmin vazhdon ende të diskutohet absurdivisht. Së fundmi në kongresin e PBDNJ – së, keshilltari i kryeministrit Cipras ka deklaruar se çamët kanë qenë bashkëpunëtorë të nazistëve dhe si të tillë, është i çuditur që trashëgimtarët e tyre janë pjesë e koalicionit qeverisës në Shqipëri… Këto deklarata, në një kohë kur sistemet diktatoriale i kanë flakur prej vitesh „fajësitë kolektive“, tregojnë se klima dhe mendësia e diplomacisë greke, vazhdon të jetë po ajo.

Një falenderim për Xhevat Muhedinin, Nexhat Merxhushi për mundësimin e disa materialeve.

Argumenta
Shfaq më shumë

komente për “Dosier – Çamëria”

Na ndiq në Facebook

Close